Oyun temelli çocuk danışmanlığı nedir?
Bu çalışma biçimi internette çoğunlukla “oyun terapisi” diye de aranıyor. Ben psikolog olarak bunu oyun temelli çocuk danışmanlığı çerçevesinde yürütüyorum: Oyun, çocukla kurulan görüşmenin ana dili oluyor.
Amaç çocuğu eğlendirmek ya da oyalamak değil. Oyunda beliren duyguyu, tekrar eden temayı ve çocuğun ilişki kurma biçimini fark etmek; sonra bunu aileyle birlikte günlük yaşama bağlamak.
Hangi yaşlar için uygun?
- Okul öncesi (yaklaşık 3–6 yaş): Oyun, çalışmanın neredeyse tamamını oluşturur. Oyuncaklar, figürler, boya ve çizim malzemeleriyle çocuğun kendiliğinden kurduğu oyuna eşlik ederim. Bu yaşta ebeveyn görüşmeleri sürecin çok önemli bir parçasıdır.
- İlkokul (yaklaşık 7–10 yaş): Oyunun yanına kurallı oyunlar, çizim, hikâye kurma ve kısa konuşmalar eklenir. Çocuk duygularına ad vermeye başladığı için oyun ile konuşma arasında gidip geliriz.
- Ortaokul ve sonrası: Çoğu çocukta konuşma temelli görüşmeler öne çıkar. Çizim gibi araçlar, doğrudan anlatmanın zor olduğu konularda yine köprü olabilir. Bu yaş grubu için ergen danışmanlığı sayfasına da göz atabilirsiniz.
Yaş aralıkları kesin değildir. Hangi çerçevenin uygun olduğunu çocuğun yaşından çok gelişim düzeyine ve başvuru nedenine bakarak belirliyorum.
Oyun temelli çalışma ne işe yarar?
Aileler en çok şu durumlarda başvuruyor:
- Kardeş doğumu, taşınma, okula başlama ya da ayrılık gibi bir değişimin ardından başlayan gerileme davranışları: parmak emme, bebek gibi konuşma, yalnız uyuyamama
- Sık öfke nöbetleri, vurma, eşya fırlatma
- Anne babadan ayrılamama, kreşte ya da okulda uzun süren ağlamalar
- Belirgin çekingenlik, akranlarıyla oyuna katılamama
- Korkular, kâbuslar, sık tekrarlanan “ya bir şey olursa” soruları
- Aile içinde yaşanan bir kayıp ya da boşanma sürecinden sonra değişen davranışlar
Oyun temelli çalışma, çocuğun bu yaşantıları kendi temposunda ifade etmesine ve duygusunu düzenlemeyi güvenli bir ilişki içinde denemesine alan açar. Ne kadar süreceği ya da değişimin ne zaman görüleceği konusunda söz vermiyorum; her çocuğun süreci farklı ve ilerlemeyi aileyle düzenli olarak birlikte değerlendiriyoruz.
Süreç adım adım
1. Ebeveyn görüşmesi (çocuk olmadan). Çocuğun gelişim öyküsünü, günlük düzenini, başvuru nedeninin ne zaman ve nasıl başladığını konuşuyoruz. Evde nelerin denendiğini ve neyin işe yaramadığını da burada dinliyorum.
2. Çocukla tanışma. Çocuğa bu görüşmeyi nasıl anlatacağınızı birlikte planlıyoruz. İlk görüşmede çocuk odayı ve oyuncakları keşfediyor, ben de onu tanımaya çalışıyorum. Bu görüşmede sınav havası yok.
3. Gözlem ve değerlendirme. İlk görüşmelerde oyunun temalarını, çocuğun oyuna yaklaşımını ve ilişki kurma biçimini gözlemliyorum. Gerekli gördüğümde çocuk testleri ve resim analizinden destek alıyorum. Bu araçlar tek başına tanı koymaz; oyun gözlemi ve aileden gelen bilgiyle birlikte anlam kazanır.
4. Düzenli görüşmeler. Görüşme sıklığını aileyle birlikte belirliyoruz. Oyun odasında olanların ayrıntısını çocuğun mahremiyetini koruyarak aktarmıyorum; ama gözlemlediğim temaları ve evde nasıl destek olabileceğinizi paylaşıyorum.
5. Ebeveyn buluşmaları. Belirli aralıklarla yalnız ebeveynle görüşüyoruz. Oyunda görülen değişimin evde, kreşte ya da okulda nasıl yansıdığını konuşuyor, gerektiğinde evdeki yaklaşımı birlikte düzenliyoruz.
Oyun odasında ne olur, ne olmaz?
Çocuğa ne oynayacağını ben söylemem; seçimi büyük ölçüde çocuk yapar. Oyunu yönlendirmek yerine izler, çocuğun oyunda getirdiği duyguya ad vermesine yardım ederim. “Bu figür çok kızmış gibi görünüyor” gibi bir cümle, çocuğun kendi öfkesini dışarıdan görebilmesi için ilk adım olabilir.
Odada birkaç net sınır vardır: Kimse incitilmez, eşyalar bilerek kırılmaz, süre bittiğinde oyun biter. Bu sınırlar da çalışmanın parçasıdır. Çocuk, yoğun bir duyguyu yaşarken sınırın içinde kalmayı güvenli bir ilişkide deneyimler.
Evde neyi gözlemleyebilirsiniz?
- Çocuğunuz aynı oyunu ya da aynı sahneyi günlerce tekrar mı kuruyor?
- Oyunda sık sık kaza, kaybolma, ceza ya da ayrılık temaları mı beliriyor?
- Oyuna hiç katılamıyor ya da oyunu kaybettiğinde uzun süre sakinleşemiyor mu?
- Davranıştaki değişiklik belirli bir olayın ardından mı başladı?
Bu gözlemleri tarih ve kısa notlarla yazmanız ilk ebeveyn görüşmesinde çok işe yarar. Hiçbiri tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez; ama birlikte bakıldığında çocuğun neyle uğraştığına dair ipucu verir.
Diğer çocuk ve ergen çalışmaları
Çocuk ve ergen çalışmalarımın genel çerçevesi için çocuk ve ergen danışmanlığı sayfasına, okula başlama ve okula gitmek istememe konuları için sınav kaygısı ve okul uyumu sayfasına bakabilirsiniz.