İçine Kapanan, Konuşmayan Ergen: Ne Zaman Normal, Ne Zaman Destek Gerekir?

“Okul nasıldı?” “İyi.” “Ne yaptınız?” “Hiç.” Kapı kapanır, kulaklık takılır. Ergen ebeveynlerinin çoğu bu sahneyi tanır. Bir zamanlar her şeyi anlatan çocuk şimdi sessizdir ve ebeveyn bunun bir dönem mi, yoksa bir sorunun işareti mi olduğunu bilemez. Bu yazıda ergenlikte doğal uzaklaşmayı, desteğe ihtiyaç gösteren içe kapanmadan ayırmanın yollarını ve evde iletişimi açık tutmanın yöntemlerini anlatmak istiyorum.

Ergenlikte uzaklaşma neden olur?

Ergenlik, gencin “Ben kimim?” sorusunu en yoğun biçimde sorduğu dönemdir. Bu soruyu cevaplamak için aileden biraz uzaklaşması, kendi düşüncelerini, zevklerini ve sınırlarını ayrı bir yerde deneyebilmesi gerekir. Mahremiyet isteği, kapalı kapılar ve ebeveynle daha az paylaşım bu ayrışmanın parçalarıdır. Bu uzaklaşma çoğu zaman ilişkinin bozulduğunu değil, gencin büyüdüğünü gösterir.

Ebeveyn için bu dönem bir tür yas da içerebilir: Kucağa koşan çocuk gitmiştir, yerine henüz tanınmayan bir genç gelmiştir. Bu duyguyu fark etmek, gencin uzaklaşmasını kişisel bir reddediliş gibi yaşamamaya yardım eder.

Gündelik bir örnek

Gerçek bir aileye ait olmayan, görüşmelerde sık duyduğum bir tablo: On beş yaşındaki bir genç yaz tatilinden sonra giderek sessizleşiyor. Okuldan gelince odasına giriyor, akşam yemeğine isteksiz katılıyor, sorulara tek kelimeyle cevap veriyor. Ebeveynler önce ergenliğe bağlıyor, sonra kaygılanıp her akşam “Ne oldu sana?” diye sormaya başlıyor; genç daha da kapanıyor.

Bu ailede kapı, sorgu bırakıldığında açılabilir. Babanın her cumartesi gençle birlikte kahvaltıya çıkması, annenin onu arabayla kursa götürürken müziği ona bırakması gibi yan yana anlar çoğalır. Bir akşam arabada genç, sınıfındaki arkadaş grubundan dışlandığını anlatır. Ebeveynin o anda öğüt vermek yerine “Bu çok zor olmalı, anlattığın için teşekkür ederim” demesi, sonraki konuşmaların da kapısını açar.

Doğru bilinen yanlışlar

• “Ergenlik geçince kendiliğinden düzelir.” Doğal uzaklaşma çoğu zaman düzelir; ama keyifsizlik, arkadaşlardan çekilme ve umutsuzluk eşlik ediyorsa beklemek yerine bakmak gerekir.
• “Sormazsam ilgisiz görünürüm.” İlgi soru sayısıyla değil, yan yana geçirilen zaman ve dinleme biçimiyle hissedilir.
• “Kendine zarar vermeyi sorarsam aklına gelir.” Bu konuyu açıkça sormak bu düşünceyi doğurmaz; tersine, gencin yalnız olmadığını hissetmesine yardım eder.
• “Odasına girmek benim hakkım.” Güvenlik gerektiren durumlar dışında mahremiyete saygı, gencin size güvenmesinin temelidir.

Ne zaman normal, ne zaman endişe verici?

Ayrımı yaparken bakmanızı önerdiğim şey, gencin yalnızca sizden mi yoksa hayatın genelinden mi uzaklaştığıdır.

Çoğu zaman doğal olanlar

• Ebeveynle daha az konuşmak ama arkadaşlarıyla görüşmeye devam etmek.
• Odada daha çok zaman geçirmek, müzik dinlemek, kendi işleriyle ilgilenmek.
• Mahremiyet istemek, telefonuna ve odasına karışılmasından rahatsız olmak.
• Bazı günler huysuz, bazı günler neşeli olmak.

Destek gerektirebilecek işaretler

• Arkadaşlarından da uzaklaşmak, eskiden sevdiği etkinliklere katılmamak.
• Haftalardır süren keyifsizlik, sevdiği şeylerden zevk almamak.
• Uyku ve iştahta belirgin değişiklikler (çok az ya da çok fazla).
• Okul başarısında ani ve belirgin bir düşüş, okula gitmek istememek.
• “Hiçbir şeyin anlamı yok”, “Ben olmasam daha iyi” gibi umutsuzluk cümleleri.
• Kollarda ya da bacaklarda açıklanamayan yara izleri, sıcak havada sürekli uzun kollu giyinmek.

Son iki madde beklemeden ele alınması gereken işaretlerdir. Gencinizin kendine zarar verme düşünceleri olduğunu düşünüyorsanız bunu açıkça sormaktan çekinmeyin; sormak bu düşünceyi doğurmaz, tersine konuşmanın kapısını açar. Acil bir güvenlik durumu varsa 112’yi arayın.

İçine kapanan bir ergenle nasıl konuşulur?

Yan yana zaman geçirin

Pek çok genç karşı karşıya oturulup “Konuşalım” denildiğinde kapanır. Ama arabada, mutfakta yemek yaparken, yürüyüşte, yan yana bir şey yaparken konuşmak daha kolaydır. Göz göze olmamak gence rahatlık verir. En değerli sohbetlerin çoğu, planlanmamış anlarda olur.

Sorgu yerine merak

“Neden böylesin?”, “Ne oldu sana?” soruları savunmaya yol açar. Bunun yerine gözleminizi yargılamadan paylaşabilirsiniz: “Son zamanlarda biraz yorgun görünüyorsun. Konuşmak istersen buradayım.” Ve sonra gerçekten beklersiniz. Hemen cevap gelmeyebilir; kapının açık olduğunu bilmek bile önemlidir.

Dinlerken çözüm üretmeye acele etmeyin

Genç bir şey anlattığında ebeveynin ilk refleksi çoğu zaman öğüt vermek ya da çözüm bulmaktır. Oysa gencin çoğu zaman ilk ihtiyacı anlaşılmaktır. “Bu gerçekten zor olmalı” demek, “Sen de şöyle yapsaydın” demekten daha çok kapı açar.

Onun dünyasına ilgi gösterin

Dinlediği müzik, izlediği dizi, oynadığı oyun... Bunlara gerçek bir merakla yaklaşmak, gencin kendi dünyasını sizinle paylaşmasına zemin hazırlar.

Sınırlar sürer

Mahremiyete saygı duymak, ailenin kurallarının ortadan kalkması demek değildir. Yemek saatleri, uyku düzeni ve güvenlik kuralları gibi temel sınırlar ergenlikte de devam eder. Sınırlar ilişkinin içinde, sakin ve tutarlı biçimde konuşulduğunda gence güven verir.

Ebeveyn görüşmeye gelmek istemeyen genci nasıl ikna eder?

Zorla getirilen bir genç genellikle görüşmede de kapanır. Daha iyi işleyen yol, gence neden destek önerdiğinizi dürüstçe söylemek ve kararı onunla birlikte vermektir: “Seni son zamanlarda zorlanıyor gibi görüyorum. Konuşabileceğin, bizden bağımsız biriyle tanışmak ister misin? Bir kez gidip görelim, sonra birlikte karar verelim.” Bazı gençler için ilk adımı ebeveynin yalnız gelmesiyle atmak da işe yarar.

Ergen danışmanlığında süreç nasıl işler?

Ergen danışmanlığı görüşmelerinde gencin güveni her şeyden önce gelir. Gençle konuşulanları ebeveynlere ayrıntısıyla aktarmıyorum; ebeveynlerle genel bir çerçeve paylaşıyorum. Güvenliği tehdit eden bir durum varsa bu kuralın dışına çıkılır ve bunu gence en baştan açıkça söylüyorum. Ebeveynlerle de ayrı görüşmeler yapıyor, evdeki iletişimi birlikte düşünüyoruz.

Keyifsizlik ve umutsuzluk belirgin, uzun süreli ve gencin hayatını etkileyecek düzeydeyse çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi de gerekebilir; bu durumda yönlendirme yapıyorum. Ekran kullanımı ön plandaysa ergenlerde ekran sınırı yazım, okulda yaşanan bir zorlanma varsa akran zorbalığı yazım size yol gösterebilir.

İlk adım

Ergenlerle Muratpaşa’daki ofisimde yüz yüze ya da online görüşebiliyorum. Bilgi ve randevu için iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

İlgili çalışma alanı: Ergen Danışmanlığı sayfamı inceleyebilir, randevu için benimle iletişime geçebilirsiniz.